Bảo Hiểm Xã Hội Là Gì? Luật Bảo Hiểm Xã Hội Năm 2026
Bảo hiểm xã hội là chính sách an sinh được Nhà nước xây dựng nhằm hỗ trợ và bảo vệ thu nhập cho người tham gia khi gặp các rủi ro trong cuộc sống như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động hay khi nghỉ hưu. Tuy vậy, nhiều người vẫn chưa thực sự hiểu rõ bảo hiểm xã hội là gì và những quyền lợi mà mình được hưởng khi tham gia. Bài viết dưới đây Học viện Firer sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về khái niệm và các quy định liên quan đến bảo hiểm xã hội.
Bảo hiểm xã hội là gì?
Theo quy định tại khoản 1 Điều 3 của Luật Bảo hiểm xã hội, bảo hiểm xã hội (BHXH) là cơ chế bảo đảm nhằm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người tham gia khi họ bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc nguồn thu nhập do các rủi ro như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, nghỉ hưu hoặc qua đời.
Cơ chế này được hình thành trên cơ sở người tham gia đóng góp vào quỹ bảo hiểm xã hội, đồng thời có sự hỗ trợ từ ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật. Quỹ BHXH được quản lý tập trung, thống nhất và sử dụng để chi trả các chế độ bảo hiểm cho người tham gia khi phát sinh các trường hợp đủ điều kiện hưởng quyền lợi.
So với quy định trước đây, Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2025) mở rộng phạm vi áp dụng từ “người lao động” sang “người tham gia bảo hiểm xã hội”, đồng thời bổ sung yếu tố ngân sách nhà nước bảo đảm, qua đó thể hiện rõ hơn vai trò của BHXH như một chính sách an sinh xã hội quan trọng.
Các hình thức tham gia bảo hiểm xã hội tại Việt Nam
Theo quy định tại Điều 4 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, hệ thống bảo hiểm xã hội tại Việt Nam được tổ chức thành nhiều loại hình khác nhau nhằm đảm bảo quyền lợi và hỗ trợ tài chính cho người tham gia khi gặp rủi ro trong cuộc sống. Cụ thể, hiện nay có 05 loại hình bảo hiểm xã hội gồm:
- Trợ cấp hưu trí xã hội
- Bảo hiểm xã hội bắt buộc
- Bảo hiểm xã hội tự nguyện
- Bảo hiểm thất nghiệp
- Bảo hiểm hưu trí bổ sung
Các loại hình này được xây dựng nhằm thực hiện chính sách an sinh xã hội của Nhà nước, giúp người tham gia được bảo đảm một phần thu nhập khi gặp các trường hợp như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, nghỉ hưu hoặc tử vong. Tùy vào từng nhóm đối tượng và điều kiện tham gia, người lao động có thể tham gia theo các hình thức khác nhau.
Bảo hiểm xã hội bắt buộc
Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm do Nhà nước tổ chức và quản lý, trong đó người lao động và người sử dụng lao động thuộc đối tượng theo quy định của pháp luật bắt buộc phải tham gia.
Khoản tiền đóng bảo hiểm xã hội sẽ được trích từ tiền lương của người lao động và phần đóng góp của người sử dụng lao động, sau đó được nộp vào quỹ bảo hiểm xã hội. Khi đáp ứng đủ điều kiện theo quy định, người tham gia sẽ được giải quyết các chế độ bảo hiểm như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, hưu trí hoặc tử tuất.
Bảo hiểm xã hội tự nguyện
Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức, trong đó công dân Việt Nam có thể chủ động tham gia trên cơ sở tự nguyện, không bắt buộc như BHXH bắt buộc.
Đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội
Đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bao gồm người lao động, người sử dụng lao động và công dân Việt Nam có nhu cầu tham gia theo quy định của pháp luật.
Trong đó, người lao động làm việc theo hợp đồng lao động, cán bộ, công chức, viên chức và một số nhóm đối tượng khác thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Bên cạnh đó, những người không thuộc diện bắt buộc như lao động tự do, người làm việc không theo hợp đồng hoặc người kinh doanh cá thể có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện.
Các chế độ bảo hiểm xã hội hiện nay
Theo quy định tại Điều 4 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2025), người tham gia bảo hiểm xã hội sẽ được hưởng các chế độ khác nhau tùy thuộc vào loại hình tham gia là bảo hiểm xã hội bắt buộc hoặc bảo hiểm xã hội tự nguyện.
Chế độ ốm đau
Chế độ ốm đau là quyền lợi dành cho người lao động tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc khi phải nghỉ việc do bệnh tật hoặc vấn đề sức khỏe.
Trong thời gian nghỉ điều trị theo quy định của cơ sở y tế, người lao động sẽ được quỹ bảo hiểm xã hội hỗ trợ một phần thu nhập, giúp đảm bảo đời sống và giảm bớt khó khăn trong giai đoạn không thể làm việc.
Chế độ thai sản
Chế độ thai sản áp dụng đối với người lao động tham gia bảo hiểm xã hội khi mang thai, sinh con hoặc nhận nuôi con nuôi theo quy định của pháp luật.
Từ năm 2025, ngoài người tham gia BHXH bắt buộc, người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện cũng được hưởng trợ cấp thai sản, góp phần mở rộng quyền lợi và khuyến khích nhiều đối tượng tham gia hệ thống bảo hiểm xã hội.
Chế độ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp
Chế độ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp nhằm bảo vệ người lao động khi bị tai nạn trong quá trình làm việc hoặc mắc bệnh do đặc thù nghề nghiệp.
Khi xảy ra rủi ro và đáp ứng đủ điều kiện theo quy định, người tham gia bảo hiểm xã hội sẽ được hỗ trợ chi phí điều trị, phục hồi chức năng hoặc trợ cấp tùy theo mức độ suy giảm khả năng lao động.
Chế độ hưu trí
Chế độ hưu trí là một trong những quyền lợi quan trọng của người tham gia bảo hiểm xã hội. Khi đáp ứng đủ điều kiện về tuổi nghỉ hưu và thời gian đóng bảo hiểm xã hội, người lao động sẽ được hưởng lương hưu hằng tháng từ quỹ bảo hiểm xã hội.
Khoản trợ cấp này giúp người lao động đảm bảo nguồn thu nhập ổn định khi hết tuổi lao động, góp phần duy trì cuộc sống sau khi nghỉ hưu.
Chế độ tử tuất
Chế độ tử tuất được áp dụng khi người tham gia bảo hiểm xã hội qua đời. Trong trường hợp này, thân nhân của người tham gia có thể được hưởng trợ cấp mai táng và các khoản trợ cấp theo quy định của pháp luật.
Mức đóng bảo hiểm xã hội và tiền lương đóng BHXH
Khi tra cứu bảo hiểm xã hội là gì, một nội dung quan trọng mà người lao động và người sử dụng lao động cần nắm rõ chính là mức đóng bảo hiểm xã hội. Theo quy định tại Luật Bảo hiểm xã hội 2024, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, mức đóng BHXH bắt buộc được xác định dựa trên tiền lương làm căn cứ đóng và tỷ lệ đóng tương ứng với từng đối tượng tham gia.
Các quy định này được nêu cụ thể tại Điều 33 và Điều 34 của Luật BHXH 2024 cùng các nghị định hướng dẫn liên quan. Việc hiểu rõ tỷ lệ đóng, tiền lương làm căn cứ và phương thức đóng sẽ giúp người lao động đảm bảo quyền lợi khi tham gia hệ thống bảo hiểm xã hội.
Tỷ lệ đóng bảo hiểm xã hội hiện nay
Theo quy định mới áp dụng từ 01/7/2025, tỷ lệ đóng BHXH bắt buộc được phân chia giữa người lao động và người sử dụng lao động.
- Đối với người lao động:
- Mức đóng phổ biến là 8% tiền lương tháng vào quỹ hưu trí và tử tuất.
- Mức đóng 22% tiền lương áp dụng cho một số đối tượng đặc thù như người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.
- Mức đóng 25% tiền lương áp dụng đối với một số trường hợp đặc biệt như chủ hộ kinh doanh hoặc người quản lý doanh nghiệp không hưởng lương.
- Các nhóm đối tượng tham gia BHXH bắt buộc gồm:
- Người làm việc theo hợp đồng lao động từ 01 tháng trở lên.
- Cán bộ, công chức, viên chức.
- Người quản lý doanh nghiệp hoặc hợp tác xã có hưởng lương.
- Người lao động nước ngoài làm việc tại Việt Nam theo hợp đồng từ 12 tháng trở lên.
- Một số lực lượng trong quân đội, công an và tổ chức cơ yếu theo quy định của pháp luật.
Ngoài ra, người sử dụng lao động cũng có trách nhiệm đóng BHXH cho người lao động với các mức:
- 17% tiền lương tháng đối với phần lớn người lao động tham gia BHXH bắt buộc.
- 22% tiền lương tháng đối với một số đối tượng đặc thù theo quy định của pháp luật.
Tỷ lệ đóng này được phân bổ vào các quỹ bảo hiểm xã hội như quỹ hưu trí, tử tuất và quỹ ốm đau hoặc thai sản.
Tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội
Tiền lương dùng làm căn cứ đóng BHXH là mức lương tháng mà người lao động nhận được một cách thường xuyên và ổn định. Khoản tiền này bao gồm:
- Mức lương theo công việc hoặc chức danh.
- Phụ cấp lương theo quy định của doanh nghiệp.
- Các khoản bổ sung khác được ghi trong hợp đồng lao động.
Theo quy định mới, mức tiền lương làm căn cứ đóng BHXH:
- Mức tối thiểu không được thấp hơn mức tham chiếu do Nhà nước quy định.
- Mức tối đa không vượt quá 20 lần mức tham chiếu theo quy định của Chính phủ.
Phương thức đóng bảo hiểm xã hội
Phương thức đóng BHXH được thực hiện hằng tháng dựa trên tiền lương làm căn cứ đóng của người lao động. Trong đó:
- Người lao động đóng phần trách nhiệm của mình thông qua việc trích từ tiền lương.
- Người sử dụng lao động có trách nhiệm đóng phần còn lại vào quỹ BHXH cho người lao động.
Khoản tiền này sẽ được cơ quan bảo hiểm xã hội quản lý và sử dụng để chi trả các chế độ khi người tham gia đáp ứng đủ điều kiện theo quy định.
Quyền và nghĩa vụ của người tham gia bảo hiểm xã hội
Khi tìm hiểu bảo hiểm xã hội là gì, người lao động không chỉ cần quan tâm đến các chế độ được hưởng mà còn phải nắm rõ quyền và nghĩa vụ khi tham gia bảo hiểm xã hội. Những nội dung này được quy định cụ thể trong Luật Bảo hiểm xã hội, nhằm đảm bảo quyền lợi hợp pháp cho người lao động đồng thời duy trì sự minh bạch, công bằng trong hệ thống an sinh xã hội.
Quyền lợi khi tham gia bảo hiểm xã hội
Theo quy định của pháp luật về bảo hiểm xã hội, người lao động khi tham gia BHXH sẽ được hưởng nhiều quyền lợi quan trọng nhằm đảm bảo đời sống và thu nhập khi gặp các rủi ro trong quá trình lao động.
Trước hết, người lao động được tham gia và hưởng các chế độ bảo hiểm xã hội theo quy định của Luật BHXH, đồng thời được cấp và quản lý sổ bảo hiểm xã hội để theo dõi quá trình đóng và hưởng các chế độ.
Người tham gia BHXH còn được nhận lương hưu và các khoản trợ cấp bảo hiểm xã hội đầy đủ, kịp thời thông qua nhiều hình thức chi trả khác nhau như:
- Nhận trực tiếp từ cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc tổ chức dịch vụ được ủy quyền;
- Nhận thông qua tài khoản ngân hàng cá nhân;
- Nhận thông qua người sử dụng lao động theo quy định.
Ngoài ra, người lao động còn được hưởng bảo hiểm y tế trong một số trường hợp nhất định như khi đang hưởng lương hưu, nghỉ thai sản khi sinh con hoặc nhận nuôi con nuôi, nghỉ việc hưởng trợ cấp tai nạn lao động, các bệnh nghề nghiệp hoặc đang hưởng trợ cấp ốm đau đối với các bệnh cần điều trị dài ngày.
Bên cạnh đó, người lao động cũng có quyền chủ động đi giám định mức suy giảm khả năng lao động trong các trường hợp theo quy định của pháp luật và được thanh toán chi phí giám định nếu đủ điều kiện hưởng chế độ.
Ngoài các quyền lợi về chế độ, người tham gia BHXH còn có quyền:
- Ủy quyền cho người khác nhận lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội;
- Được cung cấp thông tin định kỳ về quá trình đóng BHXH;
- Yêu cầu người sử dụng lao động hoặc cơ quan BHXH cung cấp thông tin liên quan;
- Khiếu nại, tố cáo hoặc khởi kiện khi quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm
Nghĩa vụ của người tham gia bảo hiểm xã hội
Bên cạnh các quyền lợi được hưởng, người lao động tham gia BHXH cũng cần thực hiện một số nghĩa vụ theo quy định của pháp luật nhằm đảm bảo hệ thống bảo hiểm xã hội hoạt động hiệu quả và minh bạch.
Trước hết, người lao động có nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội đầy đủ và đúng quy định theo tỷ lệ đóng được pháp luật quy định.
Ngoài ra, người tham gia BHXH cần thực hiện đúng các quy định về lập hồ sơ, thủ tục bảo hiểm xã hội, cung cấp thông tin chính xác khi làm thủ tục tham gia hoặc hưởng chế độ.
Những hành vi bị cấm trong bảo hiểm xã hội
Để đảm bảo sự công bằng và minh bạch trong hệ thống bảo hiểm xã hội, pháp luật cũng quy định một số hành vi bị nghiêm cấm trong quá trình tham gia và thực hiện các chế độ BHXH.
Các hành vi bị cấm thường liên quan đến việc gian lận, trục lợi bảo hiểm xã hội như khai báo thông tin sai lệch, giả mạo hồ sơ để hưởng chế độ không đúng quy định hoặc lợi dụng chính sách BHXH để trục lợi cá nhân.
Các hành vi như chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội hoặc cản trở việc thực hiện quyền lợi của người lao động cũng bị pháp luật nghiêm cấm.
Cách tra cứu thông tin bảo hiểm xã hội
Sau khi hiểu bảo hiểm xã hội là gì, người lao động cũng cần biết cách tra cứu thông tin bảo hiểm xã hội để theo dõi quá trình tham gia và đóng BHXH của mình.
Tra cứu trên cổng thông tin BHXH Việt Nam
Một trong những cách đơn giản để kiểm tra thông tin BHXH là tra cứu trực tuyến trên Cổng thông tin điện tử của Bảo hiểm xã hội Việt Nam.
Người lao động chỉ cần truy cập vào trang tra cứu chính thức tại địa chỉ:
https://baohiemxahoi.gov.vn/tracuu/Pages/tra-cuu-dong-bao-hiem.aspx
Sau đó nhập các thông tin cần thiết như mã số bảo hiểm xã hội, họ tên, số CCCD/CMND và các thông tin liên quan để kiểm tra quá trình tham gia BHXH, thời gian đóng và các chế độ liên quan.
Tra cứu qua ứng dụng VssID
Ngoài việc tra cứu trên website, người lao động cũng có thể kiểm tra thông tin BHXH thông qua ứng dụng VssID – Bảo hiểm xã hội số trên điện thoại.
Sau khi cài đặt và đăng nhập ứng dụng, người dùng có thể xem nhiều thông tin quan trọng như:
- Quá trình tham gia bảo hiểm xã hội
- Thời gian đóng và hưởng các chế độ BHXH
- Thông tin bảo hiểm y tế
- Lịch sử khám chữa bệnh BHYT
Tra cứu bằng mã số bảo hiểm xã hội
Người lao động cũng có thể tra cứu thông tin BHXH bằng tin nhắn điện thoại với mức phí khoảng 1.000 đồng/tin nhắn.
Một số cú pháp tra cứu phổ biến gồm:
- BH QT {mã số BHXH} gửi 8079: Tra cứu toàn bộ quá trình tham gia BHXH.
- BH QT {mã số BHXH} {từ tháng-năm} {đến tháng-năm} gửi 8079: Tra cứu quá trình tham gia theo khoảng thời gian cụ thể.
- BH QT {mã số BHXH} {từ năm} {đến năm} gửi 8079: Tra cứu quá trình tham gia BHXH theo từng năm.
Bài viết trên Học viện Firer đã giúp quý anh chị hiểu rõ hơn về bảo hiểm xã hội là gì và những thông tin liên quan khi tham gia BHXH. Đừng quên theo dõi và để lại phản hồi để được hỗ trợ thông tin nhanh nhất nhé!
THAM KHẢO THÊM MỘT SỐ BÀI VIẾT VỀ:
C&B là gì? Nhân viên C&B có vai trò, công việc, mức lương như nào trong doanh nghiệp – FIRER
Portfolio là gì? Portfolio và CV xin việc có gì khác nhau? – FIRER
Ứng viên quan tâm điều gì khi tìm việc? – FIRER
FIRER – 8 ĐẶC QUYỀN HỌC VIÊN KHI THAM GIA KHÓA HỌC – FIRER
